Αυτολιπαινόμενοι καθετήρες: πλήρης οδηγός για τον διαλείποντα καθετηριασμό

Τι σημαίνει «διαλείπων καθετηριασμός»

Διαλείπων καθετηριασμός σημαίνει ότι η κύστη αδειάζει σε τακτά διαστήματα με έναν λεπτό, εύκαμπτο σωλήνα που μπαίνει από την ουρήθρα και βγαίνει αμέσως μόλις τελειώσει η ροή. Δεν μένει τίποτα μέσα στο σώμα ανάμεσα στους καθετηριασμούς.

Όταν το κάνει ο ίδιος ο άνθρωπος για τον εαυτό του, λέγεται αυτοκαθετηριασμός. Στα αγγλικά θα το δείτε ως intermittent self-catheterisation ή ISC — χρήσιμο να το ξέρετε, γιατί τα περισσότερα φυλλάδια των υλικών είναι στα αγγλικά.

Είναι η μεγάλη διαφορά με τον μόνιμο καθετήρα τύπου Foley, που παραμένει στην κύστη για μέρες ή εβδομάδες συνδεδεμένος με ουροσυλλέκτη.

Ποιους αφορά: οι καταστάσεις που οδηγούν σε αυτοκαθετηριασμό

Η λίστα είναι μεγάλη, και αυτό ξαφνιάζει τους περισσότερους. Ο διαλείπων καθετηριασμός δεν αφορά μία πάθηση· αφορά ένα αποτέλεσμα — την κύστη που δεν αδειάζει σωστά — στο οποίο καταλήγουν δεκάδες διαφορετικές διαδρομές.

1. Κακώσεις και παθήσεις του νωτιαίου μυελού

Η μεγαλύτερη ομάδα, και εκείνη με τη μεγαλύτερη ανάγκη:

• Παραπληγία — βλάβη σε θωρακικό ή οσφυϊκό επίπεδο.
• Τετραπληγία και τετραπάρεση — βλάβη σε αυχενικό επίπεδο. Εδώ ο καθετηριασμός γίνεται συχνά από φροντιστή, ή με ειδικές λαβές και βοηθήματα.
• Σύνδρομο ιππουρίδας (cauda equina) — επείγουσα κατάσταση που πολύ συχνά αφήνει μόνιμη επίσχεση ούρων.
• Εγκάρσια μυελίτιδα και οπτική νευρομυελίτιδα.
• Όγκοι του νωτιαίου μυελού ή της σπονδυλικής στήλης.
• Κήλη μεσοσπονδύλιου δίσκου με πίεση νευρικών ριζών, και κατάγματα πυέλου ή ιερού οστού.

2. Νευρολογικά νοσήματα του εγκεφάλου

• Σκλήρυνση κατά πλάκας (πολλαπλή σκλήρυνση, ΣΚΠ) — από τις συχνότερες αιτίες. Συχνά η ανάγκη εμφανίζεται σε έξαρση και υποχωρεί όταν αυτή περάσει.
• Νόσος Πάρκινσον και πολλαπλή ατροφία συστημάτων (MSA).
• Εγκεφαλικό επεισόδιο (αγγειακό εγκεφαλικό).
• Εγκεφαλική παράλυση.
• Κρανιοεγκεφαλική κάκωση.
• Υδροκέφαλος φυσιολογικής πίεσης.
• Προχωρημένες άνοιες, όπου ο καθετηριασμός γίνεται από φροντιστή.

3. Δυσσυνεργία εξωστήρα–σφιγκτήρα

Θα τη συναντήσετε και ως «δυστονία του σφιγκτήρα». Δεν είναι ξεχωριστή νόσος αλλά μηχανισμός: ο μυς της κύστης συσπάται για να αδειάσει, ενώ ταυτόχρονα ο σφιγκτήρας — που θα έπρεπε να χαλαρώσει — σφίγγει. Τα δύο δουλεύουν το ένα εναντίον του άλλου.

Το αποτέλεσμα είναι κύστη που δεν αδειάζει και πίεση που ανεβαίνει προς τα νεφρά. Εμφανίζεται κατεξοχήν σε κακώσεις νωτιαίου μυελού και σε σκλήρυνση κατά πλάκας, και είναι από τους βασικότερους λόγους που ο διαλείπων καθετηριασμός δεν είναι απλώς βολικός — είναι προστατευτικός.

Να σημειωθεί: η γενικευμένη δυστονία ως νευρολογικό νόσημα είναι κάτι διαφορετικό. Όταν συνυπάρχει με διαταραχή ούρησης, η αντιμετώπιση ακολουθεί την ίδια λογική.

4. Συγγενείς παθήσεις

• Δισχιδής ράχη (spina bifida) και μηνιγγομυελοκήλη — η πιο συχνή αιτία στα παιδιά, με ανάγκη που συνήθως συνεχίζεται σε όλη τη ζωή.
• Καθηλωμένος νωτιαίος μυελός (tethered cord).
• Αγενεσία ιερού οστού.
• Εξωστροφία κύστης και άλλες συγγενείς ανωμαλίες του ουροποιητικού.

5. Περιφερικές νευροπάθειες

• Σακχαρώδης διαβήτης — η διαβητική κυστεοπάθεια είναι υποδιαγνωσμένη και αφορά πολύ κόσμο.
• Σύνδρομο Guillain-Barré.
• Έρπης ζωστήρας σε ιερά δερμοτόμια.
• Έλλειψη Β12 και άλλες μεταβολικές νευροπάθειες.

6. Μετά από χειρουργείο ή ακτινοβολία

• Ριζικές πυελικές επεμβάσεις — υστερεκτομή, χειρουργείο ορθού, προστατεκτομή — όπου μπορεί να τραυματιστούν τα πυελικά νεύρα.
• Ακτινοθεραπεία πυέλου.
• Επεμβάσεις ακράτειας με ταινία, όπου η ανάγκη είναι συνήθως προσωρινή.
• Οποιαδήποτε επέμβαση με μετεγχειρητική επίσχεση, προσωρινά.

7. Αποφρακτικά και μη νευρογενή αίτια

• Καλοήθης υπερπλασία προστάτη — ο «μεγάλος προστάτης» — με χρόνια επίσχεση ούρων.
• Στένωμα ουρήθρας.
• Υποδραστήριος εξωστήρας — η κύστη που έχει «κουραστεί» και δεν συσπάται επαρκώς.
• Πρόπτωση πυελικών οργάνων και κυστεοκήλη στις γυναίκες.
• Σύνδρομο Fowler — επίσχεση σε νεαρές γυναίκες, χωρίς νευρολογική νόσο.

8. Όταν ο καθετηριασμός είναι μέρος της θεραπείας

Υπάρχουν περιπτώσεις όπου ο καθετηριασμός δεν είναι συνέπεια αλλά προϋπόθεση:

• Μετά από ενδοκυστική έγχυση αλλαντικής τοξίνης για υπερδραστήρια κύστη — ενημερώνεστε από πριν ότι πιθανότατα θα χρειαστεί καθετηριασμό για ένα διάστημα.
• Μετά από αυξητική κυστεοπλαστική ή νεοκύστη.
• Σε στομία τύπου Mitrofanoff, όπου ο καθετηριασμός γίνεται από μικρό στόμιο στην κοιλιά και όχι από την ουρήθρα.

Το κοινό σημείο όλων

Όσο διαφορετικές κι αν είναι αυτές οι καταστάσεις, καταλήγουν στο ίδιο: ούρα που μένουν μέσα. Και τα ούρα που μένουν κάνουν τρία πράγματα — τρέφουν μικρόβια, τεντώνουν το τοίχωμα της κύστης, και ανεβάζουν την πίεση προς τα νεφρά.

Ο διαλείπων καθετηριασμός λύνει ακριβώς αυτό. Γι' αυτό, ενώ οι διαγνώσεις είναι δεκάδες, η λύση είναι μία.

Η ένδειξη μπαίνει πάντα από τον γιατρό. Κανείς δεν ξεκινά καθετηριασμό μόνος του.

Γιατί προτιμάται από τον μόνιμο καθετήρα

Οι διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ουρολογικής Εταιρείας για τη νευρο-ουρολογία θεωρούν τον διαλείποντα καθετηριασμό τη μέθοδο εκλογής για την κένωση της νευρογενούς κύστης, όταν ο άνθρωπος μπορεί να τον κάνει.

Ο λόγος είναι πρακτικός. Ο μόνιμος καθετήρας είναι ένα ξένο σώμα που μένει μέσα στην ουρήθρα και στην κύστη συνεχώς. Πάνω του σχηματίζεται με τον καιρό βιοφίλμ, ευνοεί τις λοιμώξεις και τους λίθους, και μπορεί να τραυματίσει την ουρήθρα. Ο διαλείπων καθετηριασμός αφήνει την κύστη να γεμίζει και να αδειάζει με ρυθμό πιο κοντά στον φυσιολογικό, και το σώμα μένει ελεύθερο ανάμεσα στους καθετηριασμούς.

Υπάρχει και κάτι που δεν φαίνεται στα ιατρικά κείμενα: με τον διαλείποντα καθετηριασμό δεν κουβαλάτε σακούλα. Πηγαίνετε στη δουλειά, ταξιδεύετε, κάνετε μπάνιο στη θάλασσα.

Οι τρεις κατηγορίες καθετήρα — και γιατί έχει σημασία

Στην αγορά κυκλοφορούν τρεις διαφορετικές λύσεις, που συχνά μπερδεύονται μεταξύ τους. Η διαφορά δεν είναι λεπτομέρεια: αλλάζει τον τρόπο που τον χρησιμοποιείτε και, όπως θα δείτε παρακάτω, μπορεί να αλλάζει και το αποτέλεσμα.

1. Μη επικαλυμμένος (απλός). Χρειάζεται λιπαντικό ζελέ που το βάζετε εσείς πριν από κάθε χρήση.
2. Υδρόφιλος, με ενεργοποίηση. Έχει επίστρωση που δεσμεύει νερό και γίνεται ολισθηρή μόνο αφού ενεργοποιηθεί — με νερό ή με φακελάκι φυσιολογικού ορού μέσα στη συσκευασία. Χρειάζεται χρόνος αναμονής πριν τη χρήση.
3. Προλιπασμένος, έτοιμος προς χρήση. Το λιπαντικό είναι ήδη πάνω στον καθετήρα από το εργοστάσιο. Δεν χρειάζεται νερό, δεν χρειάζεται αναμονή. Ανοίγετε και χρησιμοποιείτε.

Και οι δύο τελευταίες κατηγορίες είναι «αυτολιπαινόμενοι» καθετήρες — αυτός είναι ο όρος που χρησιμοποιείται και στις γνωματεύσεις. Η διαφορά τους δεν είναι το αν λιπαίνονται μόνοι τους, αλλά το πότε: ο ένας χρειάζεται να τον ενεργοποιήσετε εσείς, ο άλλος έρχεται έτοιμος.

Η διάκριση αυτή δεν είναι λεπτολογία. Στη διεθνή βιβλιογραφία οι δύο κατηγορίες μελετώνται χωριστά, και τα αποτελέσματα δεν είναι τα ίδια — όπως θα δείτε παρακάτω.

Και οι τρεις κατηγορίες είναι μίας χρήσης. Δεν πλένονται και δεν ξαναχρησιμοποιούνται.

Τι διαθέτουμε εμείς

Η Traumacare διαθέτει τη σειρά Actreen της B|Braun: αυτολιπαινόμενοι, αποστειρωμένοι, προλιπασμένοι και έτοιμοι προς χρήση. Δεν χρειάζονται ούτε ζελέ ούτε νερό ούτε αναμονή.

Το λιπαντικό τους είναι υδρόφιλο, με βάση το νερό και τη γλυκερίνη — δική της σύνθεση της B|Braun, που δεν τη συναντάτε σε άλλον καθετήρα. Η γλυκερίνη είναι υγροσκοπική, δηλαδή έλκει και συγκρατεί νερό, και έτσι η λίπανση διατηρείται σε όλη τη διάρκεια του καθετηριασμού· σύμφωνα με τον κατασκευαστή ο καθετήρας δεν στεγνώνει έως και εξήντα λεπτά αφού ανοιχτεί. Είναι επιπλέον βακτηριοστατική, δηλαδή αναστέλλει την ανάπτυξη μικροβίων.

Η διαφορά από τους καθετήρες που πρέπει να ενυδατώσετε εσείς δεν είναι αν το λιπαντικό είναι υδρόφιλο — είναι πότε. Εκεί προσθέτετε νερό ή φυσιολογικό ορό και περιμένετε να ενεργοποιηθεί. Εδώ το λιπαντικό είναι ήδη πάνω στον καθετήρα από το εργοστάσιο: ανοίγετε και χρησιμοποιείτε, χωρίς ζελέ, χωρίς νερό, χωρίς αναμονή. Στον πίνακα του ΕΟΠΥΥ αυτή ακριβώς είναι η κατηγορία «υδρόφιλοι, έτοιμοι λιπασμένοι, συσκευασμένοι σε διάλυμα».

Στην πράξη αυτό σημαίνει δύο πράγματα. Πρώτον, δεν κολλάει κατά την αφαίρεση, που είναι η πιο συχνή αιτία ενόχλησης με τους καθετήρες που ενεργοποιούνται με νερό, όταν έχει περάσει η ώρα. Δεύτερον, αν σας διακόψουν στη μέση της διαδικασίας, ο καθετήρας δεν αχρηστεύεται.

• Actreen Hi-Lite Cath Nelaton 37 cm — για άνδρες, καθετήρας μόνος.
• Actreen Hi-Lite Cath Tiemann 37 cm — για άνδρες, με κυρτή άκρη.
• Actreen Hi-Lite Set (Nelaton ή Tiemann, 37 cm) — για άνδρες, με ενσωματωμένο βαθμονομημένο σάκο συλλογής.
• Actreen Hi-Lite Cath Nelaton 16 cm και Actreen Glys Set Nelaton 20 cm — για γυναίκες και παιδιά.
• Actreen Mini Cath 9 cm και Actreen Mini Set 9 cm — γυναικείες εκδοχές σε πολύ μικρή, διακριτική συσκευασία.

Οι εκδοχές Set, με τον σάκο ενσωματωμένο, λύνουν το πρόβλημα του καθετηριασμού εκτός σπιτιού ή από αναπηρικό αμαξίδιο, όταν δεν υπάρχει πρόσβαση σε τουαλέτα.

Η σειρά καλύπτει μεγέθη από CH06 έως CH18 και μήκη 9, 20, 37 και 41 εκατοστά — δηλαδή από το μικρό παιδί μέχρι τον ενήλικα άνδρα.

Μεγέθη και μήκη

Το πάχος του καθετήρα μετριέται σε Charrière (Ch), που είναι το ίδιο με το French (Fr). Κάθε μονάδα είναι ένα τρίτο του χιλιοστού: ένας καθετήρας 12 Ch έχει εξωτερική διάμετρο 4 mm.

Στους ενήλικες χρησιμοποιούνται συνήθως μεγέθη 10 έως 14 Ch. Ο κανόνας που ακολουθούν οι κατευθυντήριες οδηγίες είναι απλός: ο μικρότερος καθετήρας που αδειάζει την κύστη σε λογικό χρόνο. Ο μεγαλύτερος δεν είναι καλύτερος — τραυματίζει περισσότερο.

Στο μήκος:

• Ανδρικός: περίπου 40 cm.
• Γυναικείος: περίπου 20 cm, συχνά και πιο κοντός.
• Παιδιατρικός: περίπου 30 cm, σε μικρότερα Ch.

Υπάρχει και διαφορά στην άκρη. Ο Nelaton έχει ίσια, στρογγυλεμένη άκρη και καλύπτει τις περισσότερες περιπτώσεις. Ο Tiemann ή coudé έχει ελαφρώς κυρτή άκρη και χρησιμοποιείται όταν υπάρχει δυσκολία στη διέλευση, συνήθως λόγω προστάτη ή στενώματος.

Πόσο συχνά

Η συχνότητα ορίζεται από τον γιατρό και εξαρτάται από το πόσο γρήγορα γεμίζει η κύστη σας. Στην πράξη οι περισσότεροι άνθρωποι καθετηριάζονται τέσσερις έως έξι φορές την ημέρα.

Ο στόχος δεν είναι ο αριθμός. Ο στόχος είναι να μην υπερδιατείνεται η κύστη. Όταν η κύστη γεμίζει υπερβολικά, το τοίχωμά της τεντώνεται, η αιμάτωσή του μειώνεται και ο κίνδυνος λοίμωξης ανεβαίνει — και μακροπρόθεσμα μπορεί να επιβαρυνθούν τα νεφρά. Γι' αυτό η οδηγία διατυπώνεται συνήθως ως ποσότητα και όχι ως ώρα: αν σε κάθε καθετηριασμό βγαίνουν πολύ μεγάλες ποσότητες, χρειάζεστε περισσότερους καθετηριασμούς την ημέρα, όχι μεγαλύτερο καθετήρα.

Λοιμώξεις: τι λένε πραγματικά τα δεδομένα

Εδώ θέλει προσοχή, γιατί στο διαδίκτυο θα βρείτε κατηγορηματικούς ισχυρισμούς προς όλες τις κατευθύνσεις. Η εικόνα είναι πιο συγκεκριμένη — και εξαρτάται από το ποια κατηγορία συγκρίνεται με ποια.

Υδρόφιλος έναντι απλού

Η ανασκόπηση Cochrane του 2021 συγκέντρωσε 23 μελέτες και κατέληξε ότι είναι αβέβαιο αν υπάρχει διαφορά μεταξύ υδρόφιλων και μη επικαλυμμένων καθετήρων ως προς τον αριθμό των ανθρώπων που εμφανίζουν συμπτωματική ουρολοίμωξη. Η βεβαιότητα των δεδομένων χαρακτηρίστηκε χαμηλή. Η ίδια ανασκόπηση βρήκε ότι οι μη επικαλυμμένοι πιθανότατα μειώνουν ελαφρώς τον κίνδυνο τραυματισμού και αιμορραγίας σε σχέση με τους υδρόφιλους, με μέτρια βεβαιότητα.

Προλιπασμένος (έτοιμος) έναντι υδρόφιλου (με ενεργοποίηση)

Το 2022 δημοσιεύθηκε στο European Urology Open Science ανάλυση πραγματικών δεδομένων από βρετανική βάση γενικών ιατρών, με 5.296 άτομα και στατιστική εξισορρόπηση των δύο ομάδων. Ανάμεσα σε όσους χρησιμοποιούσαν σταθερά τον ίδιο τύπο καθετήρα, το ποσοστό με συμπτώματα ενδεικτικά ουρολοίμωξης ήταν 44,6% στους προλιπασμένους έναντι 55,0% στους υδρόφιλους, με στατιστικά σημαντική διαφορά, και τα επεισόδια ανά άτομο 1,3 έναντι 1,8.

Δύο επιφυλάξεις, για να είμαστε δίκαιοι: πρόκειται για παρατηρησιακή μελέτη και όχι για τυχαιοποιημένη δοκιμή, και ένας από τους συγγραφείς συνδέεται με τον κατασκευαστή. Δεν είναι επομένως απόδειξη αιτιότητας. Είναι όμως το μεγαλύτερο σύνολο πραγματικών δεδομένων που υπάρχει σήμερα σε αυτή τη σύγκριση, από ερευνητές διεθνούς κύρους, και δεν αγνοείται.

Τι κρατάμε από όλα αυτά

Το ότι ένας καθετήρας είναι ακριβότερος δεν εγγυάται λιγότερες λοιμώξεις. Αυτό που φαίνεται να μετράει περισσότερο είναι πράγματα που δεν αφορούν το υλικό: να μην υπερδιατείνεται η κύστη, να μην παραλείπονται καθετηριασμοί, να πλένονται τα χέρια, να αδειάζει πλήρως η κύστη κάθε φορά.

Και εδώ κρύβεται το πραγματικό πλεονέκτημα του έτοιμου προς χρήση καθετήρα: όποιος βρίσκει τη μέθοδο εύκολη, την ακολουθεί σωστά και δεν πηδάει καθετηριασμούς όταν είναι έξω. Η συνέπεια προστατεύει την κύστη και τα νεφρά περισσότερο από κάθε επίστρωση.

Τέλος, η ανασκόπηση Cochrane δεν βρήκε σαφή υπεροχή της αποστειρωμένης τεχνικής έναντι της απλής καθαρής τεχνικής στο σπίτι — κάτι που καθησυχάζει πολύ κόσμο που αγχώνεται με την υγιεινή.

Πότε χρειάζεται να πάρετε τηλέφωνο

Λίγο αίμα στην αρχή, ειδικά τις πρώτες εβδομάδες, είναι σχετικά συνηθισμένο και συνήθως υποχωρεί. Επικοινωνήστε με τον γιατρό σας όταν:

• έχετε πυρετό, ρίγος ή πόνο στη μέση
• τα ούρα είναι θολά και δύσοσμα και νιώθετε αδιαθεσία
• το αίμα είναι άφθονο ή επιμένει σε κάθε καθετηριασμό
• ο καθετήρας δεν περνάει, ή πονάτε έντονα κατά την εισαγωγή
• δεν βγαίνουν ούρα ενώ νιώθετε γεμάτος

Τι δικαιούστε

Ο ΕΟΠΥΥ αποζημιώνει τα υλικά διαλείποντος καθετηριασμού με ιατρική γνωμάτευση. Οι ποσότητες, η ανώτατη αποζημιούμενη δαπάνη και η διάρκεια της γνωμάτευσης ορίζονται στον Ενιαίο Κανονισμό Παροχών Υγείας και στους σχετικούς πίνακες που δημοσιεύονται σε ΦΕΚ.

Δεν αναφέρουμε εδώ αριθμούς που δεν έχουμε επαληθεύσει στο ισχύον ΦΕΚ. Τα ακριβή στοιχεία, με παραπομπή, θα τα βρείτε στη σχετική σελίδα μας — και αν θέλετε να τα ελέγξετε μόνοι σας, το κείμενο του ΕΚΠΥ είναι δημόσιο.

Δεν χρειάζεται να τα μάθετε μόνοι σας

Η πρώτη φορά είναι δύσκολη για όλους. Η δεύτερη είναι σαφώς ευκολότερη. Από την τρίτη εβδομάδα οι περισσότεροι άνθρωποι το κάνουν χωρίς να το σκέφτονται.

Στο 2311 286 262 απαντάει νοσηλευτής, όχι πωλητής, και σας δείχνει τη διαδικασία όσες φορές χρειαστεί — ανεξάρτητα από το πού αγοράζετε τα υλικά σας. Στέλνουμε επίσης δείγμα πριν από κάθε αγορά, γιατί το ποιο μέγεθος και ποια μορφή σας ταιριάζει δεν φαίνεται από τον κατάλογο.

Αν θέλετε να σας το δείξει κάποιος

Ο διαλείπων καθετηριασμός δεν μαθαίνεται από φυλλάδιο. Η δωρεάν επίδειξη στον χώρο σας γίνεται πανελλαδικά, δεν χρεώνεται και δεν σας δεσμεύει — ακόμη κι αν προμηθεύεστε από αλλού. Τηλέφωνο: 2311 286 262.

Πηγές

• Prieto JA, Murphy CL, Stewart F, Fader M. Intermittent catheter techniques, strategies and designs for managing long-term bladder conditions. Cochrane Database of Systematic Reviews 2021, Issue 10. Art. No.: CD006008. PubMed
• Chartier-Kastler E, Chapple C, Schurch B, Saad M. A Real-world Data Analysis of Intermittent Catheterization, Showing the Impact of Prelubricated Versus Hydrophilic Catheter Use on the Occurrence of Symptoms Suggestive of Urinary Tract Infections. European Urology Open Science 2022;38:79-87. PubMed
• Dorsher PT, McIntosh PM. Neurogenic Bladder and Neurogenic Lower Urinary Tract Dysfunction. StatPearls, NCBI Bookshelf. ncbi.nlm.nih.gov
• European Association of Urology. EAU Guidelines on Neuro-urology. uroweb.org
• European Association of Urology Nurses. Urethral intermittent catheterisation in adults. nurses.uroweb.org
• ΕΟΠΥΥ. Ενιαίος Κανονισμός Παροχών Υγείας. eopyy.gov.gr

Το κείμενο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την ιατρική γνωμάτευση. Η μέθοδος, το μέγεθος και η συχνότητα καθορίζονται από τον θεράποντα ιατρό.